قد تمّ فی هذا البحث تصنیف کلّ أسالیب عبید الساخرة، فاتّضح أنّ جلّها یستقیم فی مجموعتین لا غیر من أدبیّاته الساخرة: الأولى ، أدبیات ساخرة تنطوی على مضامین کاشفة للمستور، سیاسیّة خارقة للناموس أو اجتماعیة طوباویة؛ وهی کلّها محظورة، مسکوت عنها فی أغلب الأحایین، لا بل محرّمة فی أحایین أخرى ، ولا یمکن المساس بها أو الدنو منها بالمرّة؛ والثانیة، مزاحات أو ملاطفات أو فلنقل هزلیات أو بالأحرى فکاهات ترتبط بعاهات جسدیّة ونقائص جسمیّة. والأولى ، تنحصر – کما مرّ-فی موضوعات لا یمکن البوح بها أو حتى التلمیح إلیها. وهی إمّا أن تکون محظورات جنسیّة، وإمّا محرّمات دینیة، أو محاذیر قانونیة أو عُرفیّة، أو خطوط حمراء سیاسیة. والثانیة، فهی تمثّل موضوعات تتناول عاهات بشریّة، ونقائص آدمیّة، ترتبط بنقص ظاهری مادّیّ، أو نقص نفسیّ أخلاقی سلوکی، أو نقص عقلی؛ وهی فکاهات تتطرق إلى نواقص جسدیّة وعاهات جسمیّة، تنطوی فی مجامیع من فکاهات ثقافیّة وأخلاقیّة، وتنطوی فیها أحیاناً فکاهات تتعلّق بغباوات إنسانیّة وجهالات بشریّة وعنجهیات آدمیّة. وفی هذه الدراسة، ینهض السعی للبحث عن الدواعی النفسیّة وحوافزها المحرّکة التی تُمکّن هذه الأدبیات من دغدغة المشاعر أو الإضحاک، ضحکاً دفیناً ألیماً کان أو سافراً عذباً؛ وذلک بتسلیط الضوء علی مختلف مواضیع عُبید الفکهة: وتنتمی الموضوعات الأولى من فکاهات عبید إلى المجموعة الأولی من تصنیف فرُویْ د فی نظریته الکبتیّة ورؤیتها التفریغیّة والتحریریّة؛ أی الفکاهات التی تسبب الإضحاک عن طریق التنفیس عن المشاعر المکبوتة وتفریغها. وترتبط الموضوعات الثانیة منها بمجموعة فروید الثانیة من تصنیفه فی تلک النظریة؛ أی التقلید البحت وغیر المتقن والمحترف للحرکات والقوانین الطبیعیّة والأعراف الاجتماعیّة، مما یکون مدعاة للإضحاک، وذلک بسبب تحریره لطاقات فکریّة أو ذهنیة مکنونة، وتحفیزه لإطلاقها وإخراجها للعلن. أمّا المجموعة الثالثة من تصنیف فروید، فهی لاتتعلّق بموضوع بعینه، بل تتعلّق بإحدی التقنیّات، ألا وهی تقنیة المباغتة التی قد أفاد منها عُبید فی صیاغة فکاهاته وسخریاته؛ إذ أنّ أیّة فکاهة، فی أیّ موضوع کانت، إذا ما وظّفت فیها تقنیة المباغتة، فهی تثیر الضحک، لکونها تدفع بالفکر أو الذهن لیکون علی مشارف مفارقة تنفیس عن شعورین مختلفین فی آن واحد.

چکیده فارسی:درباره «منشا دین» و «انگیزه پیدایش مذاهب»، و بررسی عامل پیدایش مفاهیم دینی و در راس آنها مفهوم خدا، روان شناسان، جامعه شناسان، فلاسفه و ... آرا و فرضیه های بسیاری ارایه کرده اند. ما در این مقاله به بررسی دیدگاه زیگموند فروید، از روان شناسان مطرح درباره منشا دین می پردازیم و عامل ترس و عامل روانی را بررسی و از منظر جامعه شناسی، فلسفی، قرآن و روایات به آن پاسخ داده، بیان نمودیم که بحث از تابو و توتم؛ و عقده اودیپ نمی تواند مبنایی عقلانی و منطقی برای اعتقاد به خدا باشد. چکیده عربی:أحد المباحث المهمة والقیمة هو مبحث «منشأ الدین»، و «سبب ظهور الدین»، وعوامل تکون المفاهیم الدینیة وعلی رأسها مفهوم الله. فی هذا المجال طرح علماء النفس، وعلماء الاجتماع، وأصحاب الاتجاه العقلی، والفلاسفة، وحتی علماء الاقتصاد الموحدین منهم والمادیین، آراء وافتراضات کثیرة حول هذا الموضوع. ونحن نسلط الضوء فی هذه المقالة علی آراء عالم النفس زیغموند فروید وما طرحه فی هذا المجال من ارجاع أسباب ظهور الدین إلی عوامل الخوف والدوافع النفسیة، ونرد علیها من وجهة نظر اجتماعیة وفلسفیة، ومن زاویة القرآن والأحادیث. وبینا خلال ذلک ان عوامل المحرمات والطوطم وعقدة اودیب، لا یمکن أن تکون منطلقا عقلیا ومنطقیا للاعتقاد بالله.

نقد روان شناختی می کوشد با تکیه بر اصول و مبانی روان شناسی، محرک ها و هیجانات روحی و عوامل موثر بر آفرینش یک اثر ادبی را با استفاده از خود آثار و از سویی به کمک بیوگرافی شاعر یا نویسنده بازشناسد و بداند که شور و هیجان و سوز و گداز موجود در اثر تصنعی است یا بازتابی از روح و روان پرشور و درون پریشان و سوزناک آفریننده آن است. صداقت و روح هنرمندانه که عناصری چون خلاقیت، حساسیت و بازآفرینی را به همراه داشته، از دام قالب ها و شعارواره گی ها آزاد باشد، برای بررسی روان شناختی پاسخ مطمئنی می دهد. شخصیت فروغ فرخ زاد تمامی این ویژگی ها را داراست. در این پژوهش، اشعار فروغ بر اساس دیدگاه های روان شناسی فروید و آدلر بررسی شده است بنابراین مطالعه مکانیزم های دفاعی گوناگونی در برابر افسردگی و اضطراب های روانی، در شعر فروغ وجود دارد و انواع عقده ها و انگیزه روانی در سبک زندگی و رشد و تعالی شعور و شعر وی اثر گذاشته است.

علم روان شناسی جدید از آغاز تا امروز چهار موج مشخص و گسترده را پشت سر نهاده است: این چهار موج از زمان فروید و روان تحلیل گری در حدود سال 1900م آغاز می شود؛ حدود سال 1920م جنبش رفتارگرایی به وجود می آید؛ در سال 1940م رویکردهای انسان گرایانه پدیدار می شوند، و بالاخره در حدود سال 1960م، دیدگاه فرافردی شکل می گیرد. از آن زمان به بعد نیز ظاهرا موج پنجمی به وجود آمده است که می توان آن را رویکردهای التقاطی و ترکیبی به شمار آورد. این مقاله به بررسی جایگاه دین در نظرات روان شناسان کلاسیک در دوره مدرنیته نخست، به ویژه فروید و یونگ، و باور منفی رفتارگرایان در باب دین، و همچنین روان شناسان جدید در مدرنیته از جمله ویلیام جیمز، رولومی، ویکتورفرانکل و اریک فروم می پردازد. سپس آراء روان شناسانه و انسان گرای کارل راجرز و آبراهام مزلو را گزارش و تحلیل می کند. در این جستار دیده می شود که برخلاف نظرات فروید و پارادایم غالب در بین روان شناسان پیشین، در نظرگاه آبراهام مزلو و دیگر اندیشمندان روان شناسی انسان گرا، معنویت ودین - البته با قرائتی خاص- رابطه بسیار نزدیکی با نیازهای درونی انسان دارد و ذاتی بشر است و زندگی معنوی و دینی، جنبه ای از زیست انسانی است.